BE, CE, DE toifasini qanday ochish mumkin? Talablar va hujjatlar (2026)
Yengil avtomobilga og'ir tirkama ulash, furaga yarim tirkama qo'shish yoki bo'g'imli avtobus boshqarish uchun oddiy "B", "C" yoki "D" toifasining o'zi yetmaydi. Buning uchun haydovchilik guvohnomasida "BE", "CE" yoki "DE" toifasi bo'lishi kerak.
Ushbu maqolada bu toifalar nimani anglatishi, ularni olish uchun qanday staj, kurs va hujjatlar kerakligini Vazirlar Mahkamasining 408-son qarori va Toshkent imtihon markazi (yim.uz) ma'lumotlari asosida tushuntiramiz.
"E" toifasi alohida berilmaydi
Ko'pchilik "E toifa" deb so'raydi, lekin hozir alohida "E" toifasi yo'q. Tirkama huquqi har doim asosiy toifaga qo'shimcha sifatida beriladi:
| Toifa | Nimani boshqarish mumkin | Asosiy toifa |
|---|---|---|
| BE | "B" toifali avtomobil + ruxsat etilgan to'la vazni 750 kg dan og'ir tirkama | "B" |
| CE | "C" toifali yuk avtomobili + 750 kg dan og'ir tirkama yoki yarim tirkama (fura) | "C" |
| DE | "D" toifali avtobus + 750 kg dan og'ir tirkama, shuningdek bo'g'imli avtobuslar | "D" |
Ya'ni "CE" olish uchun avval "C" toifasi bo'lishi kerak, "DE" uchun — "D".
Barcha toifalar haqida umumiy ma'lumot: A, B, C, D, E toifa prava farqlari.
Asosiy talablar
408-son qaror bilan tasdiqlangan Nizomning 28-bandiga ko'ra, "BE", "CE" va "DE" toifalarini boshqarish huquqi quyidagi uchta shartni bajargan shaxslarga beriladi:
- Staj: oxirgi 12 oy davomida tegishli asosiy toifada ("B", "C" yoki "D") haydovchilik staji.
- Qayta tayyorlash: o'quv tashkilotida (avtomaktabda) tegishli toifa bo'yicha qayta tayyorgarlik kursi.
- Amaliy imtihon: imtihon markazida faqat amaliy imtihon topshiriladi. Nazariy imtihon bu toifalar uchun olinmaydi.
"DE" toifasi uchun amaliy imtihon bo'g'imli avtobusda o'tkaziladi.
E'tibor bering: talab "12 oylik staj" — guvohnoma olinganiga 12 oy bo'lganligi emas, balki oxirgi 12 oyda tegishli toifada haydovchilik qilganlik.
Qanday hujjatlar kerak?
Imtihon markaziga quyidagilar taqdim etiladi:
- Ariza (imtihon markazi saytida onlayn to'ldiriladi);
- Pasport yoki ID-karta;
- 083 shakldagi tibbiy ma'lumotnoma — qanday olinadi;
- Milliy haydovchilik guvohnomasi (asosiy toifa ko'rsatilgan);
- Qayta tayyorlash kursini tugatganlik haqidagi ma'lumot — endi u elektron tasdiqnoma shaklida bo'lib, avtomaktab uni imtihon markaziga o'zi yuboradi.
Barcha holatlar bo'yicha to'liq jadval: Toifa bo'yicha prava olish uchun hujjatlar.
Uzoq stajli haydovchilar uchun alohida yo'l
Nizomning 73-bandida yana bir imkoniyat bor: uzluksiz haydovchilik mehnat faoliyati 10 yildan ortiq bo'lgan "B" va "C" toifali haydovchilar guvohnomasini "BE" va "CE" toifaga almashtirishi mumkin.
Bu holda qayta tayyorlash kursi o'rniga mehnat daftarchasidan ko'chirma asos bo'ladi (bugun u "Elektron mehnat daftarchasi" tizimidan olinadi). Lekin imtihonlar soddalashmaydi — haydovchi nazariy va amaliy imtihonlarni topshiradi.
Bu yo'l, asosan, korxonalarda rasmiy ishlab kelgan professional haydovchilar uchun qulay.
Bosqichma-bosqich: "CE" toifasini ochish misolida
- Stajni tekshiring. Oxirgi 12 oyda "C" toifali yuk mashinasini boshqarganmisiz? Bu shart bajarilmasa, kursga yozilishdan foyda yo'q.
- Tibbiy ko'rikdan o'ting. 083 ma'lumotnoma "CE" toifasi uchun yaroqlilikni ko'rsatishi kerak.
- Avtomaktabda qayta tayyorlash kursiga yoziling. Kursni tugatgach, avtomaktab elektron tasdiqnomani tizimga yuboradi.
- Imtihon markazida ro'yxatdan o'ting. Onlayn ariza beriladi, qulay sana tanlanadi va to'lov qilinadi. Batafsil: Imtihonga ro'yxatdan o'tish tartibi.
- Amaliy imtihonni topshiring. Imtihon avtomatlashtirilgan avtodromda, inson omilisiz baholanadi.
- Guvohnomani yangilang. Imtihondan so'ng berilgan maxsus sertifikat asosida bir yil ichida Davlat xizmatlari markazida yangi toifa qo'shilgan guvohnomani rasmiylashtirasiz.
Amaliy imtihonda nimaga e'tibor berish kerak?
Tirkama bilan boshqarishning eng qiyin qismi — orqaga harakatlanish va burilish. Tirkama avtomobilga teskari yo'nalishda buriladi, shuning uchun tajribasiz haydovchi tez chalkashadi. Kurs davomida aynan shu mashqlarga ko'proq vaqt ajrating.
Shuningdek, amaliy imtihon mexanik uzatmali (qo'lda boshqariladigan) transport vositasida olinadi. Amaliy imtihon qanday baholanishi haqida: Amaliy haydash imtihoni.
"D" toifasi haqida qisqacha
"DE" ochishdan oldin "D" toifasining o'zi kerak. "D" toifasi uchun kamida 3 yil "B" yoki "C" toifasida haydovchilik staji, qayta tayyorlash kursi hamda nazariy va amaliy imtihonlar talab qilinadi. Yosh chegarasi — 21 yosh.
Ko'p beriladigan savollar (FAQ)
1. "BE" uchun nazariy imtihon topshiramanmi? Yo'q. Qayta tayyorlashdan so'ng faqat amaliy imtihon topshiriladi. Istisno — 10 yildan ortiq stajli haydovchilarning mehnat daftarchasi asosida almashtirishi: u holda nazariy imtihon ham bor.
2. "B" toifasini yaqinda oldim. "BE" ni darhol ocha olamanmi? Yo'q. Oxirgi 12 oy davomida "B" toifasida haydovchilik staji talab qilinadi.
3. "CE" bo'lmasa, yengil tirkama bilan yuk mashinasini boshqarsam bo'ladimi? Ruxsat etilgan to'la vazni 750 kg gacha bo'lgan yengil tirkamani asosiy toifa bilan boshqarish mumkin. Undan og'ir tirkama uchun "CE" kerak.
4. Avtomat korobkali mashinada amaliy imtihon topshirsa bo'ladimi? Yo'q, amaliy imtihonlar mexanik uzatmali transportda o'tkaziladi. Istisno — nogironligi bo'lgan shaxslar: Avtomat korobkada imtihon topshirsa bo'ladimi?
Manbalar: Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 31-maydagi 408-son qarori, 21, 28, 29, 73-bandlar (lex.uz); Toshkent imtihon markazining hujjatlar jadvali (yim.uz).
