BE, CE, DE тоифасини қандай очиш мумкин? Талаблар ва ҳужжатлар (2026)
Енгил автомобилга оғир тиркама улаш, фурага ярим тиркама қўшиш ёки бўғимли автобус бошқариш учун оддий "B", "C" ёки "D" тоифасининг ўзи етмайди. Бунинг учун ҳайдовчилик гувоҳномасида "BE", "CE" ёки "DE" тоифаси бўлиши керак.
Ушбу мақолада бу тоифалар нимани англатиши, уларни олиш учун қандай стаж, курс ва ҳужжатлар кераклигини Вазирлар Маҳкамасининг 408-сон қарори ва Тошкент имтиҳон маркази (yim.uz) маълумотлари асосида тушунтирамиз.
"E" тоифаси алоҳида берилмайди
Кўпчилик "E тоифа" деб сўрайди, лекин ҳозир алоҳида "E" тоифаси йўқ. Тиркама ҳуқуқи ҳар доим асосий тоифага қўшимча сифатида берилади:
| Тоифа | Нимани бошқариш мумкин | Асосий тоифа |
|---|---|---|
| BE | "B" тоифали автомобиль + рухсат этилган тўла вазни 750 кг дан оғир тиркама | "B" |
| CE | "C" тоифали юк автомобили + 750 кг дан оғир тиркама ёки ярим тиркама (фура) | "C" |
| DE | "D" тоифали автобус + 750 кг дан оғир тиркама, шунингдек бўғимли автобуслар | "D" |
Яъни "CE" олиш учун аввал "C" тоифаси бўлиши керак, "DE" учун — "D".
Барча тоифалар ҳақида умумий маълумот: A, B, C, D, E тоифа права фарқлари.
Асосий талаблар
408-сон қарор билан тасдиқланган Низомнинг 28-бандига кўра, "BE", "CE" ва "DE" тоифаларини бошқариш ҳуқуқи қуйидаги учта шартни бажарган шахсларга берилади:
- Стаж: охирги 12 ой давомида тегишли асосий тоифада ("B", "C" ёки "D") ҳайдовчилик стажи.
- Қайта тайёрлаш: ўқув ташкилотида (автомактабда) тегишли тоифа бўйича қайта тайёргарлик курси.
- Амалий имтиҳон: имтиҳон марказида фақат амалий имтиҳон топширилади. Назарий имтиҳон бу тоифалар учун олинмайди.
"DE" тоифаси учун амалий имтиҳон бўғимли автобусда ўтказилади.
Эътибор беринг: талаб "12 ойлик стаж" — гувоҳнома олинганига 12 ой бўлганлиги эмас, балки охирги 12 ойда тегишли тоифада ҳайдовчилик қилганлик.
Қандай ҳужжатлар керак?
Имтиҳон марказига қуйидагилар тақдим этилади:
- Ариза (имтиҳон маркази сайтида онлайн тўлдирилади);
- Паспорт ёки ID-карта;
- 083 шаклдаги тиббий маълумотнома — қандай олинади;
- Миллий ҳайдовчилик гувоҳномаси (асосий тоифа кўрсатилган);
- Қайта тайёрлаш курсини тугатганлик ҳақидаги маълумот — энди у электрон тасдиқнома шаклида бўлиб, автомактаб уни имтиҳон марказига ўзи юборади.
Барча ҳолатлар бўйича тўлиқ жадвал: Тоифа бўйича права олиш учун ҳужжатлар.
Узоқ стажли ҳайдовчилар учун алоҳида йўл
Низомнинг 73-бандида яна бир имконият бор: узлуксиз ҳайдовчилик меҳнат фаолияти 10 йилдан ортиқ бўлган "B" ва "C" тоифали ҳайдовчилар гувоҳномасини "BE" ва "CE" тоифага алмаштириши мумкин.
Бу ҳолда қайта тайёрлаш курси ўрнига меҳнат дафтарчасидан кўчирма асос бўлади (бугун у "Электрон меҳнат дафтарчаси" тизимидан олинади). Лекин имтиҳонлар соддалашмайди — ҳайдовчи назарий ва амалий имтиҳонларни топширади.
Бу йўл, асосан, корхоналарда расмий ишлаб келган профессионал ҳайдовчилар учун қулай.
Босқичма-босқич: "CE" тоифасини очиш мисолида
- Стажни текширинг. Охирги 12 ойда "C" тоифали юк машинасини бошқарганмисиз? Бу шарт бажарилмаса, курсга ёзилишдан фойда йўқ.
- Тиббий кўрикдан ўтинг. 083 маълумотнома "CE" тоифаси учун яроқлиликни кўрсатиши керак.
- Автомактабда қайта тайёрлаш курсига ёзилинг. Курсни тугатгач, автомактаб электрон тасдиқномани тизимга юборади.
- Имтиҳон марказида рўйхатдан ўтинг. Онлайн ариза берилади, қулай сана танланади ва тўлов қилинади. Батафсил: Имтиҳонга рўйхатдан ўтиш тартиби.
- Амалий имтиҳонни топширинг. Имтиҳон автоматлаштирилган автодромда, инсон омилисиз баҳоланади.
- Гувоҳномани янгиланг. Имтиҳондан сўнг берилган махсус сертификат асосида бир йил ичида Давлат хизматлари марказида янги тоифа қўшилган гувоҳномани расмийлаштирасиз.
Амалий имтиҳонда нимага эътибор бериш керак?
Тиркама билан бошқаришнинг энг қийин қисми — орқага ҳаракатланиш ва бурилиш. Тиркама автомобилга тескари йўналишда бурилади, шунинг учун тажрибасиз ҳайдовчи тез чалкашади. Курс давомида айнан шу машқларга кўпроқ вақт ажратинг.
Шунингдек, амалий имтиҳон механик узатмали (қўлда бошқариладиган) транспорт воситасида олинади. Амалий имтиҳон қандай баҳоланиши ҳақида: Амалий ҳайдаш имтиҳони.
"D" тоифаси ҳақида қисқача
"DE" очишдан олдин "D" тоифасининг ўзи керак. "D" тоифаси учун камида 3 йил "B" ёки "C" тоифасида ҳайдовчилик стажи, қайта тайёрлаш курси ҳамда назарий ва амалий имтиҳонлар талаб қилинади. Ёш чегараси — 21 ёш.
Кўп бериладиган саволлар (FAQ)
1. "BE" учун назарий имтиҳон топшираманми? Йўқ. Қайта тайёрлашдан сўнг фақат амалий имтиҳон топширилади. Истисно — 10 йилдан ортиқ стажли ҳайдовчиларнинг меҳнат дафтарчаси асосида алмаштириши: у ҳолда назарий имтиҳон ҳам бор.
2. "B" тоифасини яқинда олдим. "BE" ни дарҳол оча оламанми? Йўқ. Охирги 12 ой давомида "B" тоифасида ҳайдовчилик стажи талаб қилинади.
3. "CE" бўлмаса, енгил тиркама билан юк машинасини бошқарсам бўладими? Рухсат этилган тўла вазни 750 кг гача бўлган енгил тиркамани асосий тоифа билан бошқариш мумкин. Ундан оғир тиркама учун "CE" керак.
4. Автомат коробкали машинада амалий имтиҳон топширса бўладими? Йўқ, амалий имтиҳонлар механик узатмали транспортда ўтказилади. Истисно — ногиронлиги бўлган шахслар: Автомат коробкада имтиҳон топширса бўладими?
Манбалар: Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 31 майдаги 408-сон қарори, 21, 28, 29, 73-бандлар (lex.uz); Тошкент имтиҳон марказининг ҳужжатлар жадвали (yim.uz).
